“Museo Tolomeo – historia, sztuka i technologia”

Hej, ten tekst leżał u mnie od roku, bo sobie zapomniałam Wam napisać, że w minionym roku byłam 2 razy za granicą. Moja skleroza po prostu daje o sobie znać. Raz byłam w Niemczech, a raz we Włoszech. W Niemczech w Dreźnie z koleżankami i kolegami z pracy, a w Bolonii z ramienia Instytutu Tolerancji. W Niemczech byliśmy na dwóch szkoleniach, a w Bolonii?
Poczytajcie sami mój esej który popełniłam właśnie na ten temat i który sobie leży tak od roku czekając na swój czas.

Dzięki Instytutowi Tolerancji udało mi się wylecieć do Bolonii i zwiedzić tam Instytut dla niewidomych, o którym chciałabym opowiedzieć.
W samym centrum Bolonii, przy ulicy Via Castiglione 71 znajduje się miejsce, które jest niezwykłym muzeum. Jest to Museo Tolomeo mieszczące się w budynku Instytutu dla Niewidomych im. Francesto Cavazza. Jest to przestrzeń, w której historia, sztuka, technologia i osobiste doświadczenia splatają się w emocjonalną i wielozmysłową opowieść. Tolomeo nie jest obiektem biernej kontemplacji przeszłości, lecz jest to środowisko interaktywne, stworzone z myślą o odkrywaniu dziedzictwa Instytutu, a także historii niewidomych mieszkańców Bolonii dzięki pryzmatowi dotyku, słuchu i wyobraźni. Museo Tolomeo powstało jako odpowiedź na potrzebę stworzenia przestrzeni, w której zarówno osoby widzące, jak i niewidome mogłyby na równych zasadach doświadczać sztuki i historii. Dzięki unikalnej koncepcji artystycznej Fabia Fornasariego oraz pracy Lucilli Boschi, , muzeum przekształca tradycyjne postrzeganie eksponatu muzealnego. W Tolomeo przedmioty nie tylko się ogląda – można ich dotykać, słuchać ich opowieści, a nawet uczestniczyć w interaktywnych instalacjach. W centrum tej koncepcji znajduje się idea, że wzrok i brak wzroku są równoważnymi sposobami poznawania świata, a nie przeciwieństwami.
Założony w XIX wieku przez hrabiego Francesco Cavazzę, Instytut od samego początku miał na celu nie tylko opiekę nad osobami niewidomymi, ale przede wszystkim ich edukację i integrację społeczną. Hrabia Cavazza, głęboko wierzący w siłę wiedzy i sztuki, stworzył miejsce, które łączyło kształcenie podstawowe, muzyczne i zawodowe. Jego wizja przewidywała rozwijanie w osobach niewidomych niezależności i godności poprzez dostęp do kultury, literatury, muzyki i nowoczesnych technologii. Instytut od początku inwestował w nowatorskie metody nauczania: korzystano z alfabetu Braille’a, uczono muzyki, rzemiosła artystycznego, czynności dnia codziennego i orientacji w przestrzeni. Z czasem, w odpowiedzi na zmieniające się potrzeby, Instytut rozwinął również działalność badawczą w zakresie technologii wspomagających niewidomych. Museo Tolomeo jest zatem nie tylko muzeum. Jest ono ideą, że pomoc nie polega na izolacji, ale na pełnym uczestnictwie w życiu społecznym, kulturalnym i technologicznym.
Museo Tolomeo jest przestrzenią sztuki środowiskowej, w której każdy element wystawy ma swoje znaczenie nie tylko wizualne, ale i dotykowe oraz akustyczne. Zwiedzający są zaproszeni do zanurzenia się w opowieściach – poprzez słuchanie narracji, dotykanie przedmiotów, czy uczestnictwo w interaktywnych instalacjach. Całe muzeum zostało zaprojektowane jako otwarty kanał komunikacyjny. Nie tylko przekazuje informacje o eksponatach, ale także opowiada historie ludzi i miejsc związanych z Instytutem i Bolonią. Każdy eksponat ma podwójne znaczenie materialne i symboliczne. Obok fizycznych przedmiotów znaleźć można wspomnienia, emocje i doświadczenia.
Muzeum odzwierciedla cztery podstawowe idee:
– Historie – bo to ludzie tworzą miejsca, a miejsca kształtują ludzi.
– Sztuki – bo wiedza jest narzędziem wolności.
– Technologie – bo technika to zarówno innowacja, jak i ekspresja.
– Muzeum – bo to przestrzeń relacji, gdzie kolekcje wchodzą w dialog z człowiekiem.
Wśród eksponatów Museo Tolomeo znajdziemy tradycyjne przedmioty użytkowe wykorzystywane przez osoby niewidome na przestrzeni lat, nowoczesne urządzenia wspomagające, prototypy technologiczne oraz osobiste pamiątki uczniów i nauczycieli Instytutu.
Można tu znaleźć na przykład: stare maszyny do pisania w alfabecie Braille’a, dotykowe globusy i mapy, książki Brajlowskie z XIX wieku, zabytkowe pomoce dydaktyczne do nauki muzyki, pierwsze urządzenia dźwiękowe i elektroniczne wspomagające orientację w przestrzeni (zabytkowa nawigacja), notatniki i linijki Brajlowskie i rejestratory dźwiękowe.
Wyświetlany jest także film o Helen Adams Keller (głuchoniewidomej pisarce, pedagog i działaczce społecznej).
Jednym z najbardziej poruszających aspektów jest możliwość dotknięcia autentycznych przedmiotów używanych przez wychowanków Instytutu. Każdy z nich niesie ze sobą historię indywidualnego losu, sukcesu, walki o samodzielność, przełamywania barier społecznych.
Jednym z najcenniejszych i najbardziej unikalnych elementów ekspozycji w Muzeum Tolomeo są płaskorzeźby przeznaczone do odbioru dotykowego. Te dzieła sztuki zostały wykonane specjalnie tak, aby osoby niewidome mogły je "zobaczyć" poprzez dotyk, palcami odkrywając linie, kształty, proporcje i emocjonalne napięcia ukryte w rzeźbionej powierzchni.
Płaskorzeźby w Muzeum Tolomeo obejmują różnorodne tematy i motywy, między innymi:
– Reprodukcje dzieł sztuki – uproszczone i dostosowane do poznawania dotykiem wersje znanych obrazów czy rzeźb z historii sztuki (np. sceny biblijne, klasyczne kompozycje figuratywne, "Narodziny Wenus", "Ostatnia wieczerza", "Mona Lisa", czy "Słoneczniki").
– Sceny życia codziennego – przedstawienia ludzi podczas pracy, w domu, w relacjach społecznych, oddane w sposób czytelny przez faktury, gesty i kompozycję przestrzenną.
– Motywy architektoniczne – fragmenty zabytków, kolumnady, portale i detale budynków wykonane w płaskorzeźbie, dzięki czemu osoby niewidome mogą poznawać formy architektoniczne przez dotyk.
– Elementy przyrody – drzewa, kwiaty, zwierzęta, krajobrazy, gdzie tekstury i kształty oddają różnorodność świata natury.
Płaskorzeźby zostały wykonane z materiałów o różnej fakturze: drewna, brązu, ceramiki, gipsu, co dodatkowo umożliwia rozróżnianie elementów nie tylko kształtem, ale i odczuciem dotykowym. Każda z prac opatrzona jest również narracją audio, którą niewidomy za pomocą swojego telefonu komórkowego, może odczytać z kodu quer, co umożliwia pełne zanurzenie się w opowiadanej historii.

W Museo Tolomeo rzeźby i płaskorzeźby, które są przeznaczone do dotykowego zwiedzania, wymagają szczególnej troski, ponieważ są regularnie eksploatowane przez dłonie odwiedzających. Aby zapewnić im trwałość i estetyczny wygląd, muzeum stosuje specjalistyczne metody konserwacji i przechowywania, które uwzględniają unikatowy charakter ekspozycji:
1. Materiały odporne na zużycie.
Większość rzeźb wykonana jest z materiałów wysokiej trwałości i odporności na ścieranie, takich jak: brąz (woskowany), wypalana ceramika, drewno impregnowane naturalnymi olejami, żywice syntetyczne. Materiały te zostały wybrane tak, aby dobrze znosiły częsty kontakt z dłonią i nie traciły detali powierzchniowych.
2. Regularna konserwacja dotykowych eksponatów.
Muzeum zatrudnia specjalistów zajmujących się bieżącym czyszczeniem i konserwacją eksponatów. Ich zadaniem jest: odnawianie powłok ochronnych (np. wosków lub lakierów) i naprawa ewentualnych mikrouszkodzeń powierzchni. Czynności konserwacyjne prowadzone są regularnie, w ustalonych cyklach tygodniowych lub miesięcznych, w zależności od intensywności eksploatacji danego eksponatu.
3. Systemy kontroli wilgotności i temperatury.
Pomieszczenia wystawowe wyposażone są w systemy kontroli mikroklimatu, poziomu wilgotności i temperatury, aby ograniczyć ryzyko odkształceń, pęknięć czy pleśni, zwłaszcza w przypadku eksponatów drewnianych lub ceramicznych.
4. Ekspozycja rotacyjna.
Niektóre eksponaty dotykowe są wymieniane okresowo, a część z nich trafia na zaplecze muzeum, gdzie są poddawane regeneracji i odpoczynkowi. Dzięki temu ogranicza się ich nadmierne zużycie, a jednocześnie daje zwiedzającym możliwość poznania nowych dzieł.
5. Pielęgnacja z użyciem delikatnych środków.
W przypadku powierzchni dotykowych nie stosuje się agresywnych detergentów, do czyszczenia używa się łagodnych preparatów konserwatorskich, neutralnych dla skóry i materiału rzeźby. Unika się wszelkich substancji zapachowych, które mogłyby zakłócać doświadczenie sensoryczne.
Museo Tolomeo nie jest zamkniętą kolekcją. To proces, który trwa. Jest to odkrywanie historii, odtwarzanie zapomnianych biografii, wydobywanie na światło dzienne nie tylko przedmiotów, ale także wartości i idei. W czasach, gdy często mówi się o muzeach jako o przestrzeniach statycznych, Tolomeo udowadnia, że muzeum może być miejscem dialogu i współtworzenia pamięci. Każdy zwiedzający, poprzez dotyk, słuch, refleksję, staje się współtwórcą opowieści o Instytucie i jego misji.
Museo Tolomeo w Instytucie Francesco Cavazza to coś więcej niż muzeum. To doświadczenie wspólnoty, poznania i wolności. Pokazuje, że dostęp do sztuki i historii nie musi być ograniczony jedynie do wzroku. Udowadnia, że kultura i technologia mogą być narzędziami wyzwolenia, że wiedza i sztuka należą do wszystkich, niezależnie od fizycznych ograniczeń.
Historia Instytutu Cavazza, jego wieloletnia misja edukacyjna, a także sposób prezentacji dziedzictwa w Museo Tolomeo stają się wzorem dla współczesnego myślenia o dostępności, integracji i kulturze. W świecie, który wciąż zmaga się z barierami, Tolomeo pokazuje, że prawdziwa wolność rodzi się tam, gdzie każdy człowiek ma szansę zobaczyć dotykiem i sercem piękno i sens świata.